Król Roger

Przez sto lat „Król Roger” pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej muzyki scenicznej i należy do najważniejszych dzieł operowych pierwszej połowy XX wieku.

Prapremiera odbyła się w czerwcu 1926 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie. Od tamtej chwili opera gościła na scenach całego świata, każdorazowo prowokując nowe interpretacje i pytania.

Dzieło wyrosło z głębokiej fascynacji Szymanowskiego kulturą śródziemnomorską – szczególnie Sycylią, antykiem greckim i cywilizacją arabską. Wyprawa na południe Europy stała się dla niego nie tylko podróżą geograficzną, lecz przede wszystkim duchową.

Szymanowski celowo zredukował dramaturgię do minimum, bo to nie fabuła jest tu nośnikiem znaczeń, lecz dźwięk. Muzyka Szymanowskiego z mistrzowską precyzją odwzorowuje stany emocjonalne bohaterów.

„Król Roger” to dzieło, które jest niejednoznaczne gatunkowo. Łączy w sobie cechy opery, oratorium i misterium, tworząc unikalną, wielowarstwową formę sceniczną. To historia o głębokim wymiarze psychologicznym, w której bohater konfrontuje się z własną naturą, dążąc do odnalezienia sensu i duchowej pełni. Szymanowski prowadzi słuchacza w stronę refleksji nad absolutem, tworząc sugestywną, niemal mistyczną opowieść o człowieku budującym siebie na nowo.

***

Pomysł na Króla Rogera narodził się w czerwcu 1918 roku w Elizawietgradzie na Ukrainie, gdzie Karol Szymanowski przebywał z rodziną, odcięty przez wojnę. To właśnie tam, podczas spotkań z młodym poetą Jarosławem Iwaszkiewiczem, zrodziła się koncepcja opery osadzonej w XII-wiecznej Sycylii. Inspiracje były głęboko zakorzenione w doświadczeniach kompozytora. Szymanowski wielokrotnie podróżował po basenie Morza Śródziemnego – odwiedzał Sycylię, Algierię, Tunezję. Fascynowała go wielokulturowość normańskiej Sycylii, arabska muzyka, greckie ruiny, bizantyjska mozaika.

Pierwsze szkice libretta Iwaszkiewicz przesłał Szymanowskiemu w czerwcu 1918 roku. Kompozytor swoją wizję przedstawił mu kilka miesięcy później. Proces twórczy okazał się jednak wyjątkowo złożony: libretto przechodziło liczne przeróbki, a obaj autorzy stopniowo oddalali się od pierwotnej koncepcji. Sam Iwaszkiewicz przyznał z perspektywy czasu, że tekst był wielokrotnie przerabiany – stając się coraz bardziej poetycki kosztem dramaturgicznej konkretności. Szymanowski gruntownie przerobił akt trzeci wbrew opinii Iwaszkiewicza, a następnie przeredagował dwa pierwsze. Kompozycję muzyki ukończył około 1924 roku, więc od pierwszego pomysłu do zamknięcia partytury minęło niemal sześć lat. Efekt tych zmagań jest paradoksalny: opera pozbawiona klasycznej dramaturgii, w której muzyka w całości przejmuje rolę narracyjną.

Każdy z trzech aktów jest oparty na muzyce innej cywilizacji: Bizancjum, arabsko-indyjskiego Orientu i grecko-rzymskiej starożytności, przez co każdy akt brzmi jak odrębny świat.

Akt I otwierają chóry stylizowane na prawosławną liturgię. Surowe, powolne, hieratyczne – muzyczny obraz starego porządku, który wkrótce zacznie się kruszyć. W tę przestrzeń wkracza Pasterz – i zaburza obecny tam porządek.

Akt II to pełny rozkwit orientalnych brzmień. Szymanowski był zafascynowany sztuką Wschodu, której elementy odnalazł na Sycylii i włączył do „Króla Rogera” – szczególnie widoczne w orientalnym stylu arii Roksany. Melizmaty smyczków, arabskie skale, zmysłowe arabeski harfy. Szymanowski stworzył muzykę o olśniewającym wyrafinowaniu, ozdobioną bogatą orkiestracją, pełną orientalnego kolorytu. Kulminacją aktu jest dionizyjski taniec, który staje się coraz bardziej frenetyczny w miarę jak tłum dołącza do Pasterza.

Akt III przynosi radykalną zmianę. Muzyka zostaje oczyszczona ze wszystkich ozdób. W finale mamy jasne, wznoszące się brzmienie, bez ozdobników, co podkreśla kontrast z orientalną ekstazą aktu drugiego.

Szymanowski stworzył w tej operze unikalny język muzyczny, dzięki oryginalnej syntezie wpływów muzycznych i filozoficznych, co jest jednym z powodów, dla których dzieło zbliżyło przeżywa obecnie swój renesans na jest wystawiane na największych scenach operowych świata.

***

Za oprawę plastyczną i inscenizacyjną będzie odpowiedzialny Lech Majewski - wybitny polsko-amerykański reżyser filmowy i teatralny, pisarz, poeta, malarz i scenarzysta, wielokrotnie nagradzany przez międzynarodowe gremia za swą twórczość.

Jako „Król Roger” wystąpi Andrzej Dobber – wybitny solista, który tę rolę wykonywał w teatrach operowych w całej Europie. Partię Roksany kreować będzie Ruslana Koval, znana z wcześniejszych występów w tej roli m.in. w Teatrze Wielkim - Operze Narodowej. W tej roli usłyszymy również Gabrielę Legun, a w tytulowej partii Stanislava Kuflyuka.

W roli Pasterza - Łukasz Załęski oraz Andrzej Lampert, nagrodzony za kreację tej postaci w wiedeńskiej inscenizacji prestiżową Austriacką Teatralną Nagrodą Muzyczną (Musiktheaterpreis) w 2020 roku.

Obsada:

Król Roger: Andrzej Dobber / Stanisław Kuflyuk / Łukasz Klimczak

Roksana: Gabriela Legun / Ruslana Koval 

Edrisi: Michał Ryguła / Tomasz Tracz

Pasterz: Andrzej Lampert / Łukasz Załęski

Archiereios: Tomasz Theil / Zbigniew Wunsch

Dyakonissa: Anna Borucka

Soliści, Chór, Chór Dziecięcy i Orkiestra pod kierownictwem Piotra Mazurka.

Wykonania odbywają się z materiałów i za zgodą Universal Edition A. G. 

UWAGA: Chór podczas koncertu będzie znajdował się na II balkonie. Osoby zajmujące miejsca w bezpośrednim sąsiedztwie powinny mieć świadomość, że w tej strefie wykorzystywane będą wzmocnione efekty świetlne oraz wokalne, co może wpływać na intensywność odbioru wydarzenia i poziom głośności w najbliższym otoczeniu.